Solaklık Nereden Gelir? Beynin Taraf Tutmasının Hikâyesi

Bir sınıfta ya da toplantı masasında etrafa bakıldığında kalemi sol eliyle tutan birkaç kişi mutlaka görülür. Bu insanlar azınlıktadır ve oran dünyanın hemen her yerinde şaşırtıcı biçimde benzerdir. Toplumdan topluma büyük farklar olmaması, solaklığın kültürel bir tercih olmadığını gösterir.

Peki neden bazı insanlar sol elini kullanır? Bu soru göründüğünden çok daha derindir, çünkü el tercihi aslında bir el meselesi değil, beynin iş bölümüyle ilgili bir meseledir.

El Tercihi Beyinde Başlar

İnsan beyni iki yarım küreden oluşur ve bu iki yarı birbirinin aynısı değildir. Görevler yarım küreler arasında paylaşılmıştır. Hareketi yöneten alanlar çapraz çalışır: sol yarım küre bedenin sağ tarafını, sağ yarım küre sol tarafını denetler.

El tercihi, ince motor becerileri planlayan alanların hangi yarım kürede daha baskın olduğuyla ilgilidir. Sağ elini kullanan kişilerde bu baskınlık genellikle sol yarım kürededir. Solaklarda tablo daha çeşitlidir ve iki yarım küre arasındaki iş bölümü daha dengeli olabilir.

Kalıtımın Payı Var ama Belirleyici Değil

Solaklık ailelerde bir miktar tekrarlar. Ebeveynlerden birinin solak olması çocuğun solak olma olasılığını yükseltir. Ancak bu artış sanıldığı kadar keskin değildir ve solak ebeveynlerin çocuklarının çoğu sağ elini kullanır.

Bu tablo, tek bir belirleyici kalıtsal etkenden söz edilemeyeceğini gösterir. Bugünkü yaklaşım, çok sayıda küçük etkinin bir araya gelerek yalnızca bir eğilim yarattığı yönündedir. Kalıtım kapıyı aralar, kararı tek başına vermez.

Doğum Öncesi Dönemin Etkisi

El tercihinin izleri şaşırtıcı derecede erken görülür. Doğumdan çok önce, henüz anne karnındayken bebeklerin bir eli diğerine göre daha sık kullandığı gözlemlenmiştir. Bu erken eğilim, doğum sonrasındaki tercihle sıklıkla uyumludur.

Bu bulgu önemlidir, çünkü el tercihinin öğrenilen bir alışkanlık olmadığını ortaya koyar. Çevre daha sonra bu eğilimi güçlendirebilir ya da bastırabilir, ancak temeli çok önce atılmıştır.

Çocuklukta Tercih Ne Zaman Netleşir?

İlk yıllarda çocuklar iki eli de kullanır ve tercih dönem dönem değişebilir. Belirginleşme genellikle üç yaş civarında başlar, okul öncesi dönemin sonuna doğru netleşir. Bu süreçte iki elin de kullanılması olağandır ve endişe gerektirmez.

Önemli olan, tercihin çocuğun kendi doğal akışına bırakılmasıdır. Zorla el değiştirtmek yazma becerisini yavaşlatabilir ve gereksiz bir gerginlik yaratır. Bugün geçerli yaklaşım, çocuğun rahat ettiği eli desteklemek ve gerektiğinde araçları ona uygun hâle getirmektir.

Solaklar İçin Tasarlanmamış Bir Dünya

Gündelik nesnelerin büyük bölümü sağ el düşünülerek tasarlanmıştır. Makas, konserve açacağı, birçok ölçüm aleti ve yaygın klavye düzenleri bunun örnekleridir. Spiralli defterlerde spiralin yeri, yazarken solak bir kişinin bileğini rahatsız eder.

Bu durum solakları erken yaşta uyum sağlamaya iter. Birçok solak, zorunluluktan bazı işleri sağ eliyle yapmayı öğrenir. Bu esneklik, solakların günlük hayatta iki eli birden daha etkin kullanabilmesinin sebeplerinden biridir.

Yaygın İnanışlar ve Gerçek

Solaklığın zekâ, yaratıcılık ya da kişilikle doğrudan bağlantılı olduğuna dair pek çok iddia dolaşır. Bu iddiaların büyük bölümü sağlam bir zemine oturmaz. Solak bireyler arasında da her alanda ve her düzeyde insan bulunur.

Bazı spor dallarında solak olmanın küçük bir avantaj yarattığı söylenir. Buradaki neden yetenek farkı değil, alışkanlıktır: rakipler çoğunlukla sağ ellilerle karşılaştığı için solak bir rakibin hareket düzenine daha az aşinadır.

İki Elini de Kullananlar

Her iki eli de benzer beceriyle kullanabilen kişiler oldukça azdır. Çoğu durumda gerçek bir eşitlikten söz edilemez; kişinin belirli işler için bir eli, başka işler için diğerini tercih ettiği görülür.

Bu karma kullanım, el tercihinin siyah beyaz bir mesele olmadığını hatırlatır. Tercih bir ölçek üzerinde yer alır: bir uçta güçlü sağ el baskınlığı, diğer uçta güçlü sol el baskınlığı, ortada ise geniş bir gri alan bulunur.

Solaklığa Bakış Zamanla Değişti

Geçmişte pek çok yerde solak çocukların sağ elini kullanmaya zorlanması yaygın bir uygulamaydı. Kalemin hangi elle tutulacağı üzerinde ısrar edilir, bu tercih düzeltilmesi gereken bir alışkanlık sayılırdı. Yaklaşımın arkasında, el tercihinin sonradan öğrenilen bir davranış olduğu varsayımı vardı.

Bugün geçerli olan bakış çok farklıdır. El tercihinin büyük ölçüde kişinin denetiminde olmadığı, zorlamanın ise yazma hızını düşürüp gereksiz bir gerginlik yarattığı biliniyor. Bu nedenle amaç artık eli değiştirmek değil, araçları ve ortamı kişiye uydurmaktır.

Solaklık, bir eksiklik ya da düzeltilmesi gereken bir sapma değil, insan beynindeki iş bölümünün doğal çeşitliliğinin görünen yüzüdür. Kökeni doğum öncesi döneme uzanır ve büyük ölçüde kişinin denetiminde değildir. Bu nedenle en doğru yaklaşım, tercihi değiştirmeye çalışmak yerine ona uygun araçlar ve rahat bir ortam sunmaktır.